Pociąg zostawił Lenę na maleńkim peronie, gdzie brzozy nachylały się jak ciekawskie staruszki, a powietrze pachniało torfem i sianem. Na tabliczce widniało: Ciche Łęgi. Nad wsią wisiał jasny wieczór, ten rodzaj światła, które w czerwcu nie chce się zgasić. Skraj puszczy falował zielonym morzem, a rzeka Srebrnica, ciągnąc leniwie przez trzcinowiska, zbierała z nich śpiew skowronków i skrzek żab w jedno. Dom babki Jagny stał na pagórku, z widokiem na zakole wody. Belki szarych, spracowanych ścian skrzypiały delikatnie, jakby oddychały po długim dniu upału. Sad był zapuszczony, śliwy ugięte pod ciężarem owoców, a pod największym dębem, którego zwali Gromodrzewem, leżał omszały głaz. Jego powierzchnię ktoś kiedyś narysował nożem: słońce, krzyżyk, coś jak rogi i coś jak kłos. Lena przystanęła przy głazie i dotknęła wyrytych kresek opuszkiem palca; kamień był chłodny i gładki. Gdzieś w zieleni gęsi zakłóciły spokój krótkim, ostrym gęgnięciem, po czym zamilkły, jakby coś je uciszyło jednym gestem. Drzwi domostwa puściły po chwili namowy kluczem. W środku pachniało woskiem, suszonymi ziołami i kaflami nagrzanymi słońcem. Piec stał w rogu, wielki jak stary niedźwiedź, obłożony zielonymi kaflami z malowanymi liliami. Nad nim wisiał pęk jarzębiny, naciekły na ciemno pomarańczowo. Na stole – pusta szklanka po kompotach i porcelanowa miseczka w chabry. Lena uśmiechnęła się do tych drobiazgów, a w gardle zaswędziało ją od wspomnienia, jak Jagna latem smarowała pieczywo miodem „żeby słowo przychodziło słodkie”. Na komodzie zostawiono dla Leny kopertę. Pismo babki było równe, ale twarde, jak ją sama: „Leno. Nie ma mnie, ale dom jest. Pamiętaj, że każdy dom ma opiekuna. Zostawiaj mu odrobinę mleka w miseczce i nie klnij przy piecu. Jeśli coś zastuka za kaflami – nie odpowiadaj mu pytaniem. A jeśli przyjdzie czerwiec i noc, co przenika powietrze, nie idź sama na kurhan. A już na pewno nie z pustymi rękami.” Lena roześmiała się cicho – z przyzwyczajenia, ze wzruszenia, z niedowierzania. Choć na studiach z folklorystyki rozkładała takie notatki na czynniki pierwsze, w tej kuchni, z kredensem pamiętającym dziecięce bieganiny, brzmiały inaczej. Pociągnęła palcem po literach „opiekuna” i odruchowo zerknęła na piec. Kafel w samym środku ciągu lilii miał pęknięcie, jak rysa przez źrenicę. Zza pieca dochodził zapach, trudno go nazwać, nie do końca dymny, raczej gliniany. W progu chrząknął ktoś cicho. To był Wiktor Borowiec, sąsiad, ten sam, który niegdyś wyciągał ją z Srebrnicy, gdy próbowała łowić kijanki słoikiem. Już siwy, ale oczy miał nadal jaśniejsze od wody. – No, wróciłaś – powiedział, wchodząc bez wymówek, jak to we wsi. – Dobrze, bo jabłonie się proszą o przycięcie. I... nie kładź niczego ciężkiego na głaz pod dębem. Babka zawsze mówiła, że tam nie kładzie się ciężarów. – Bo się obrazi? – Lena uśmiechnęła się krzywo. – Bo się budzi – odparł spokojnie, jakby mówił o wietrze. – Dzisiaj zresztą lepiej po zmroku nie iść w pole. Przyszedł czas, że woda stoi prosta jak szkło i słowo idzie dalej niż zwykle. Po tej wizycie Lena poszła do sieni, wyciągnęła z kuferka, który skrył się pod płachtą, pakiet zawinięty w starą chustę. Była tam kościana łyżeczka, smukły, karbowany klucz i cienki zeszycik w miękkiej oprawie. W środku – notatki Jagny, skrupulatne, drobne, obok ziół i przepisów także krótkie uwagi: „częstować domowika popiołem? nie, tylko miód”, „południca stoi przy łanach, rozmowy nie zaczynać”. Schematyczna mapka sadu i coś, co wyglądało jak zakreślone na czerwono przejście od drzwi kuchennych do głazu. Nad mapką zapis: „Wrócić na zarośniętą ścieżkę, ale tylko wtedy, gdy czerwcowy księżyc rośnie”. Wydawałoby się zabawne, gdyby nie to, że powietrze we wsi miało dziś jakiś wyraźny brzeg, jak rzeka przy wysokiej wodzie. Dziewczyny na mostku splatały wianki, śmiejąc się głośniej niż zwykle. Ktoś śpiewał z żalem przy akordeonie. Dzieci, które w dzień biegały jak ptaki, teraz trzymały się bliżej domów i zaglądały dalej niż pozwalano, z minami poważnych staruszków w małych ciałach. Lena poszła do szeptuchy Agaty, jeszcze jednej stałej gwiazdy Cichych Łęgów. Agata mieszkała przy olszy, która wyglądała jak kobieta z uniesioną ręką. W chacie pachniało walerianą i dymem z jałowca. – Zmarła przyszła mi we śnie – powiedziała Agata bez przywitania, jakby kontynuowała wczorajszą rozmowę. – Twoja Jagna. Kazała powiedzieć, żebyś nie słuchała, kiedy wołają cię z wody miękkim głosem. I żebyś zaczęła od dziękczynienia, nie od prośby. Na placu przy źródle niczego nie bierze się za darmo. – Jakim źródle? – zapytała Lena, chociaż domyślała się odpowiedzi. – Tam, gdzie rzeka ma drugie dno, a korzenie robią zadaszenie. Źródło Panny. Stare przejście. Nie od zawsze otwarte, ale jak noc jest dłuższa w sercu niż na zegarze, to coś tam milknie i odsłania się ścieżka. Słuchaj, dziecko: masz w sobie ciekawość, a ciekawość to świetny klucz. Tylko pamiętaj, że jak drzwi się uchylą, to czasem nie wiesz, kto zagląda pierwszy. Słowa Agaty zadrżały w Leny brzuchu jak struna. Kiedy wróciła nad Srebrnicę, słońce muskało już krawędź łąki jak czarując ją, żeby nie znikała. Z mostku widać było piaszczyste dno i zielone warkocze wodnych roślin, leniwy ruch kółek po wypłoszonych rybach. Ale nad źródłem, o którym mówiła Agata – tam, gdzie spod gliny wypływała woda przejrzysta jak szkło – stał chłód. Było jak przy otwartym oknie zimą. Lena usiadła na pieńku. Wyjęła z torby miseczkę w chabry, tę samą co na stole, i nalała do niej odrobinę mleka. Ustawiła przy piecu w domu, zanim wyszła, pamiętając słowa babki, ale drugą miseczkę wzięła ze sobą, sama nie wiedząc po co. Teraz, przy źródle, postawiła ją na kamieniach, kładąc obok kromkę chleba i złotą plamę miodu. – Dziękuję, że był dom – powiedziała w przestrzeń, nie bardzo wiedząc, do kogo mówi. Wiatr na moment przycichł, jakby ktoś przyłożył palec do ust świata. Trzciny przestały szeleścić. Woda w Srebrnicy, ta płynąca i ta stojąca w źródle, zgubiła połysk. Lenie zrobiło się zimniej, ale nie ze strachu. Raczej jak przy spotkaniu kogoś, kogo się znało dawno i nagle go widzi. Z ciężkim od ekto listopadowych liści mchem zwisającym z gałęzi, Gromodrzew po drugiej stronie łąki wyciągnął cień do samego brzegu. Cień połączył się z ciemnością pod wodą. Lena zauważyła coś, czego nie było przed chwilą: pod korzeniami olchy odsłonił się owalny, gładki jak lustro kamień, choć rzeka nie zwykła odsłaniać niczego poza patykami. Pomiędzy splotami drewnianych palców była przerwa – w sam raz na dłoń. Wtedy usłyszała śpiew. Nisko, bez słów, tak jak śpiewa się niemowlętom, gdy chce się je ukołysać. Śpiew nie dochodził z łąki ani z drogi. Przychodził spod wody, z dna, albo z czegoś jeszcze głębszego, co nie ma imienia. Lena spojrzała na miseczkę: mleko zadrżało, ale się nie rozlało. Na chleb usiadła drobna biała ćma jak kawałek popiołu i zaraz odleciała. – Leno – powiedział ktoś. Głos był miękki jak mech i zaskakująco bliski. Brzmiał jak babka Jagna, kiedy wołała ją do stołu. – Pamiętasz, gdzie w kuchni trzymam klucz? Serce Leny uderzyło mocniej. Wyjęła z kieszeni karbowany klucz i choć rozum mówił, żeby odłożyć to wszystko na jutro, na inny dzień, na inne życie, palce same obejrzały ząbki metalu. Ten klucz nie pasował do żadnego zamka w domu. Jagna wiele lat temu pokazała jej skrytkę w piecu, małą niszę za kaflem, do której wkładało się listy „dla tych, co siedzą w ścianie”. Lena pamiętała żart, pamiętała ciepło nad palcami, kiedy sięgała za lilię. Korzenie olchy wyglądały teraz tak, jakby też miały swój zamek. Jedna z grubych, skręconych żył kończyła się pętlą – uchwytem. Rzeka zdawała się trzymać oddech. Z boiska dobiegały skrawki śmiechu, ale jakby zza szyb. Gęsi już nie gęgały. Lena wzięła oddech. Ujęła pętlę palcami. Skóra korzenia była chłodna i nieoczekiwanie gładka. Włosy na karku stanęły jej dęba. Zza grubej, czarnej przestrzeni, która otwierała się między drewnem a kamieniem, ktoś zaczął mówić cicho, a słowa układały się w imiona, których nie słyszała od dzieciństwa, w nazwy miejsc, których już nie ma na mapach. W tej chwili, kiedy metalowy klucz dotknął drewna, coś po drugiej stronie cicho odetchnęło i wyszeptało: – Wejdź. Tylko nie patrz w lewo. Ziemia drgnęła jak dom w przeciągu. Mleko w miseczce zatańczyło szerokim kręgiem. Lena poczuła pod stopami delikatne dudnienie, jakby spod łąki szedł ktoś o ciężkich, ale ostrożnych krokach. Cień Gromodrzewa oddzielił się od pnia na szerokość dłoni. W ułamku sekundy zdała sobie sprawę, że to właśnie ten punkt, o którym pisała Jagna: przejście, które nie zawsze jest przejściem. Lena zacisnęła palce mocniej na korzeniu. Klucz wsunął się w szczelinę z miękkim stukiem, jak do zamka, który zna jego kształt od zawsze. Coś po drugiej stronie – coś, co nie było powietrzem ani wodą – wygięło się ku niej. I zanim zdążyła zadać najprostsze z pytań, na które od dawna nie było odpowiedzi, tuż przy jej uchu rozległo się drugie, niższe, nieznane jeszcze brzmienie: – Ale najpierw powiedz, Leno Wysocka... co przyniosłaś nam w dłoniach?